Van overtuiging naar verankering: palliatieve zorg in het hoger onderwijs
Palliatieve zorg is onmisbaar in goede gezondheidszorg. Toch blijkt het in het hoger onderwijs lastig om dit thema structureel en betekenisvol te verankeren. Niet omdat docenten het belang niet zien, maar omdat het onderwijsveld werkt binnen volle curricula, vaste structuren en sterke disciplinegrenzen.
Binnen het programma Scholing Palliatieve Zorg investeren we daarom niet alleen in zorgverleners, maar ook in docenten: zij spelen een sleutelrol in hoe palliatieve zorg wordt geduid, besproken en doorgegeven aan toekomstige professionals.
Voor dit artikel gingen we namens het programma in gesprek met Marianne Dees en Daniëlle Verstegen. Beiden waren betrokken bij de projectgroep rond de professionalisering van docenten palliatieve zorg en gaven de docentscholing vorm.
Marianne brengt haar ervaring mee uit de huisartsenpraktijk, waar palliatieve zorg dagelijks vraagt om samenwerking, afweging en omgaan met onzekerheid. Daniëlle kijkt vanuit haar onderwijskundige expertise naar hoe dit complexe onderwerp daadwerkelijk een plek kan krijgen in onderwijsontwerp en docentprofessionalisering. In hun gesprek komt één vraag steeds terug: hoe zorg je dat palliatieve zorg niet afhankelijk blijft van individuele bevlogenheid, maar duurzaam verankerd raakt in het hoger onderwijs?
Van zorgpraktijk tot curriculumontwerp
Vanuit de huisartsenpraktijk ziet Marianne dagelijks hoe complex palliatieve zorg is. “Het gaat bijna nooit over duidelijke antwoorden,” zegt ze. “Het gaat over twijfel, grijze gebieden en samenwerking tussen mensen en disciplines die elkaar lang niet altijd vanzelf vinden.” Juist dat maakt palliatieve zorg volgens haar zo wezenlijk – én zo lastig om goed over te dragen.
Daniëlle herkent dat spanningsveld vanuit het onderwijs. “Goede intenties zijn er vaak genoeg,” zegt ze. “Maar als je niet helpt bij de vraag hoe docenten dit onderwerp kunnen inpassen, blijft het ingewikkeld.” Dat inzicht werd scherper naarmate de projectgroep langer samenwerkte. Het probleem zat niet in gebrek aan kennis, maar in de vertaalslag naar onderwijs.
Waarom palliatieve zorg vaak van tafel rolt
In veel opleidingen wordt palliatieve zorg niet bewust weggelaten. Het verdwijnt eerder geruisloos. Curricula zitten vol en docenten moeten prioriteiten stellen. “Ik kom zelden mensen tegen die zeggen dat palliatieve zorg niet belangrijk is,” zegt Daniëlle. “Maar de volgorde ligt vaak anders. Eerst moet dit, eerst moet dat – en dan is de tijd op.”
Dat mechanisme ziet Marianne ook in de dagelijkse praktijk terug. Palliatieve zorg vraagt om tijd, afstemming en mentale ruimte. “Het vraagt niet alleen uren, maar ook ruimte in je hoofd,” zegt ze. En juist die ruimte staat onder druk. Daniëlle vult aan dat hetzelfde geldt voor onderwijs: “Het is niet zo dat docenten het onderwerp niet willen. Ze weten alleen vaak niet waar ze het moeten laten.”
Daar komt bij dat palliatieve zorg zich slecht laat vangen in vaste protocollen. Het gaat over morele afwegingen, onzekerheid en communicatie in kwetsbare situaties. “Dat maakt het onderwerp waardevol,” zegt Marianne, “maar ook ingewikkeld om te doceren binnen een systeem dat gewend is aan duidelijke leerdoelen en toetsbare uitkomsten. Daarnaast wordt vaak gedacht dat het onderwerp te moeilijk, eng of emotioneel is.”
Docenten als hefboom voor verandering
“Als je docenten niet ondersteunt in het hoe, blijft verandering afhankelijk van individuen.”
Danielle Verstegen
Een belangrijk inzicht uit het traject is dat goed onderwijsmateriaal op zichzelf niet voldoende is. De sleutel ligt bij docenten. “Bijna iedereen had inhoudelijke kennis,” wordt teruggeblikt. “Wat ze misten, was: hoe breng ik dit over? Hoe pas ik dit in?”
Vooral ervaren docenten op WO- en WO+-niveau beschikken vaak al over veel kennis en praktijkervaring. Wat zij zoeken, is handelingsruimte. Daniëlle ziet hierin een klassiek onderwijskundig patroon: “Als je docenten niet ondersteunt in het hoe, blijft verandering afhankelijk van individuen.” Marianne herkent dat beeld: “In de zorg zie je hetzelfde. Als het niet structureel wordt gedragen, blijft het kwetsbaar.”
Door te investeren in docenten ontstaat een hefboom. Niet door meer te eisen, maar door ruimte te creëren voor reflectie, uitwisseling en experiment.
Geen extra stof, maar andere keuzes
Binnen de docentscholing van Scholing Palliatieve Zorg is daarom bewust gekozen voor een andere aanpak. Geen extra vakken of nieuwe blokken, maar werken vanuit het onderwijs dat er al is. “Soms kan het iets heel kleins zijn,” zegt Daniëlle. “Eén extra vraag tijdens een gesprek met een patiënt, of een casus kiezen over een patiënt die niet beter wordt, kan al een heel ander gesprek op gang brengen.”
De scholing is gericht op onderwijsontwerp. Deelnemers werken gezamenlijk aan hun eigen lessen en onderwijscontext. “We hebben geen onderwijs gegeven,” klinkt het. “We hebben gefaciliteerd, en mensen samen laten werken aan hun eigen onderwijs.” Die aanpak maakt palliatieve zorg niet kleiner, maar juist werkbaar.
Wat er gebeurt als hiërarchie verdwijnt
"Het deed er in de scholing niet toe of iemand hoogleraar was of verpleegkundig specialist. Die hiërarchie viel meteen weg."
Marianne Dees
Een opvallend element van de scholing is het interprofessionele karakter. Deelnemers uit verschillende disciplines werken samen, zonder dat functietitels of hiërarchie de toon bepalen. “Het deed er niet toe of iemand hoogleraar was of verpleegkundig specialist,” zegt Marianne. “Die hiërarchie viel eigenlijk meteen weg.”
Dat had effect. “Wat er gebeurde, was gezamenlijkheid,” wordt beschreven. “Eén en één werd meer dan twee.” Daniëlle ziet hierin een bewuste keuze: palliatieve zorg is per definitie multidisciplinair, en onderwijs daarover moet dat weerspiegelen. De uitwisseling van perspectieven bleek verrijkend en gaf deelnemers nieuwe taal voor vraagstukken die eerder impliciet bleven.
Wanneer onderwijs meer wordt dan theorie
Tijdens de scholing werd zichtbaar wat er gebeurt wanneer docenten ruimte krijgen om te reflecteren en te experimenteren. Niet door te toetsen of te meten, maar door te kijken wat in beweging komt. Deelnemers herkenden hun eigen worstelingen in die van anderen en ontdekten dat ze daarin niet alleen stonden.
Die beweging is niet altijd direct meetbaar, maar wel betekenisvol. “Het gaat om vertrouwen,” klinkt het. “Het gevoel dat je als docent iets kunt doen, ook binnen bestaande structuren.” Dat vertrouwen vormt de basis voor verandering.
Van scholing naar sneeuwbaleffect
Wat deelnemers meenemen uit de scholing reikt verder dan concrete werkvormen. Voor Daniëlle is empowerment het sleutelwoord. “Ik hoop dat docenten weggaan met het idee: ik kan het verschil maken,” zegt ze. “Dat ik zelf kan nadenken over hoe ik dingen aanpak, dat ik iets nieuws kan proberen – en dat dat ook mag mislukken.”
Marianne herkent dat beeld. Verandering ontstaat zelden in één grote stap. “Het zijn bouwsteentjes,” zegt ze, “die samen het geheel steviger maken.” Zo ontstaat een sneeuwbaleffect: ideeën verspreiden zich, gesprekken worden voortgezet en onderwijspraktijken verschuiven langzaam, maar duurzaam.
Onderwijs als plek waar palliatieve zorg toekomst krijgt
Investeren in docenten palliatieve zorg is geen luxe, maar een strategische keuze. Juist in het hoger onderwijs worden normen, perspectieven en samenwerkingsvormen doorgegeven aan toekomstige zorgprofessionals. Door docenten te ondersteunen in hoe zij palliatieve zorg onderwijzen, wordt gewerkt aan een fundament dat verder reikt dan één scholing.
Onderwijs is daarmee niet alleen een plek van kennisoverdracht, maar een cruciale schakel in de toekomst van palliatieve zorg.
Benieuwd naar ons scholingsaanbod voor docenten?
Contact
Programma Scholing Palliatieve Zorg
Amsterdam UMC, locatie VUmc, Van der Boechorststraat 7
1081 BT Amsterdam / Postbus 7057 1007 MB Amsterdam
